दारूच्या विळख्यात बरबाद आयुष्य आणि उध्वस्त कुटुंबे; जागतिक मद्यपान विरोधी दिन – ०२ ऑक्टोबर २०२६
दारुड्या व्यक्तीचे नाव येताच आपल्या मनात सर्वप्रथम जी प्रतिमा उभी राहते, ती म्हणजे दुर्गुणांनी भरलेल्या, अस्वच्छ आणि नशेच्या अवस्थेत स्वतःवरील नियंत्रण गमावलेल्या व्यक्तीची. ज्याला कोणीही सन्मान देऊ इच्छित नाही. प्रत्येकजण दारुड्या व्यक्तीपासून दूर राहू इच्छितो. कुटुंबातील सदस्यही आपल्या कुटुंबातील दारूच्या आहारी गेलेल्या व्यक्तीकडे तिरस्काराने पाहतात. स्वतः दारूचे व्यसन असलेली व्यक्तीही आपल्या मुलाला दारूच्या आहारी गेलेले पाहणे कधीच पसंत करत नाही. दारूच्या नशेत आज वडील मुलाचा जीव घेतात, तर मुलगा आई-वडिलांचा जीव घेतो, अशा बातम्या आपण अनेकदा वाचतो. दारू ही इतकी घातक गोष्ट आहे. अल्कोहोल हा एक मनोविकारक आणि विषारी पदार्थ असून त्याचे व्यसन लागू शकते. हे विष हळूहळू मेंदूला कमजोर करते आणि नंतर दारूच्या आहारी गेलेली व्यक्ती आपल्या मेंदूवरील नियंत्रण गमावते. त्यानंतर मनुष्य स्वतःच्या नियंत्रणात राहत नाही आणि अनुचित कृत्येही करू लागतो, कारण नशेमुळे चांगले आणि वाईट यातील फरक करण्याची त्याची क्षमता नष्ट झालेली असते.
आजच्या आधुनिक युगात व्यसन जणू काही फॅशनच झाले आहे, असे जाणवते. लोकांमध्ये नशेबद्दल वाढत असलेल्या आकर्षणामुळे आकडेवारी दर्शवते की, भारतातील दारूची बाजारपेठ २०३० च्या दशकापर्यंत दुप्पट होण्याच्या मार्गावर आहे. किशोरवयीन विद्यार्थी-विद्यार्थिनीही पार्टीच्या नावाखाली दारू पितात. रस्त्यावर नशेत धुंद होऊन धिंगाणा घालताना त्यांना आपण सोशल मीडियाच्या माध्यमातून पाहत असतो. नवीन वर्ष, होळी किंवा वाढदिवसाच्या पार्टीच्या नावाखाली होणाऱ्या तरुणांच्या नशेच्या पार्ट्यांचे व्हिडिओ मोठ्या प्रमाणात व्हायरल होतात. ना कपड्यांचे भान असते, ना संस्कारांचे; केवळ मदहोशीची मस्ती छायलेली असते. कमी वयाची मुलेही दारूच्या आहारी जात आहेत, ज्यामुळे समाजात बालगुन्हेगारीच्या घटना मोठ्या प्रमाणात वाढल्या आहेत.
देशात गुन्हेगारीचा आलेख झपाट्याने वाढत आहे. सध्या गुन्ह्यांमध्ये कमी वयाचे तरुण अधिक प्रमाणात दिसून येतात. बलात्कार, खून, दरोडे यांसारख्या गंभीर गुन्ह्यांमध्येही अल्पवयीनांची संख्या मोठी आहे. नशेमुळे गुन्हेगारी वाढते. बहुतांश गुन्हे नशेसाठी किंवा नशेच्या अवस्थेत केले जातात. बहुतांश गुन्हेगार कोणत्या ना कोणत्या प्रकारचे व्यसन करतात. आपल्या समाजात दारू सहज उपलब्ध होणारे व्यसन आहे, ज्यापर्यंत कोणाचीही सहज पोहोच होऊ शकते. मागास भाग, कमी शिक्षित वर्ग आणि ग्रामीण क्षेत्रांमध्ये देशी दारू तयार करणाऱ्या बेकायदेशीर भट्ट्यांच्या बातम्याही मोठ्या प्रमाणात पाहायला मिळतात. बनावट विषारी दारूचा बाजारही सातत्याने वाढत आहे. बनावट विषारी दारू प्यायल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात मृत्यू होण्याच्या घटना सातत्याने घडत आहेत. दारूच्या अवैध तस्करीचे जाळेही वेगाने विस्तारत आहे.
जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार, जगभरात २०१९ मध्ये दारूच्या सेवनामुळे सुमारे २६ लाख लोकांचा मृत्यू झाला. अंदाजानुसार, ४० कोटी लोक दारूशी संबंधित समस्यांशी झुंजत होते. त्यापैकी २०.९ कोटी लोक दारूवर अवलंबून होते. दारूमुळे झालेल्या हृदयविकारांमुळे अंदाजे ४,७४,००० लोकांचा मृत्यू झाला. मद्यपान केल्याने स्तनाचा, यकृताचा, डोके आणि मानेचा, अन्ननलिकेचा आणि मोठ्या आतड्याचा कर्करोग यांसह अनेक प्रकारच्या कर्करोगांचा धोका वाढतो. सन २०१९ मध्ये जगभरात आढळलेल्या कर्करोगाच्या एकूण प्रकरणांपैकी ४.४ टक्के प्रकरणे आणि कर्करोगामुळे झालेल्या ४,०१,००० मृत्यूंमागे दारूचे सेवन कारणीभूत होते. दारूशी संबंधित आजारांचा मोठा वाटा रस्ते अपघातांशीही संबंधित आहे. दारू पिऊन वाहन चालवल्यास अपघात होण्याची शक्यता मोठ्या प्रमाणात वाढते. यात मृत्यू होतातच, परंतु अपघातांमध्ये अनेकांना आयुष्यभरासाठी अपंगत्वालाही सामोरे जावे लागते. सन २०१९ मध्ये दारूशी संबंधित रस्ते अपघातांमध्ये एकूण २,९८,००० मृत्यू झाले. त्यापैकी १,५६,००० मृत्यू इतर व्यक्तींनी दारू प्यायल्यामुळे झालेल्या अपघातांमध्ये झाले. केवळ अमेरिकेतच दरवर्षी दारूशी संबंधित कारणांमुळे सुमारे ८८,००० लोकांचा मृत्यू होतो, जे टाळता येऊ शकते.
भारत सरकारच्या सामाजिक न्याय व अधिकारिता मंत्रालयाच्या ‘नशामुक्त भारत अभियान’ अंतर्गत २०१८ च्या संशोधन अहवालात सांगण्यात आले होते की, देशात सुमारे १६ कोटी व्यक्ती दारूचे सेवन करतात. त्यापैकी ५.७ कोटींपेक्षा अधिक व्यक्ती हानिकारक किंवा दारूवरील अवलंबित्वामुळे प्रभावित आहेत आणि त्यांना दारूच्या सेवनाशी संबंधित समस्यांसाठी तातडीने मदतीची गरज आहे. सन २०१६ मध्ये संपूर्ण भारतात दारूच्या सेवनामुळे झालेल्या यकृताच्या सिरोसिसमुळे सुमारे १,४०,६०० लोकांचा मृत्यू झाला. दारूचे सेवन करणाऱ्या जवळपास सर्वच लोकांना फॅटी लिव्हरची समस्या उद्भवते, जी दारू सोडल्यास बरी होऊ शकते.
भारतात दारूवर अधिक कर, उत्पादन शुल्क, परवाना शुल्क आणि इतर कर आकारले जातात. त्यातून देशभरातील राज्य सरकारांना मोठ्या प्रमाणात महसूल मिळतो. दारूशी संबंधित करांमधून मिळणारा एकूण वार्षिक महसूल २०२५-२६ मध्ये २ लाख कोटी रुपयांपेक्षा अधिक राहिले. मात्र, दारूमुळे देशाचे होणारे नुकसान यापेक्षा कितीतरी पटीने मोठे आहे. संशोधनानुसार, भारतात दारूच्या सेवनामुळे होणाऱ्या मृत्यूंमुळे २०११ ते २०५० दरम्यान किमान २५.८ कोटी जीवन-वर्षांचे नुकसान होईल. दारूच्या विक्रीतून मिळणारा कर वजा केल्यानंतरही, दारूशी संबंधित आरोग्य समस्यांमुळे २०५० पर्यंत भारतीय समाजावर ९७,८९५ अब्ज रुपयांचा एकूण आर्थिक भार पडेल, जो जीडीपीच्या सरासरी १.४५ टक्के नुकसानाइतका आहे. अभ्यासात असे आढळून आले की, दारूशी संबंधित आजारांच्या उपचारांचा आरोग्य व्यवस्थेवर अंदाजे ३,१२७ अब्ज रुपयांचा आर्थिक भार पडेल. दारूमुळे होणारा सामाजिक भार—यामध्ये आरोग्य व्यवस्थेवरील खर्च, स्वतःच्या खिशातून केलेला खर्च आणि उत्पादकतेचे होणारे नुकसान यांचा समावेश असून—तो १,२१,३६४ अब्ज रुपये इतका असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
कुटुंबप्रमुखावर घराची जबाबदारी, मुलांचे शिक्षण, पालनपोषण, आई-वडिलांची सेवा आणि त्यांच्या सर्व प्रकारच्या गरजा पूर्ण करण्याची जबाबदारी असते. मात्र, तोच कुटुंबप्रमुख दारूच्या नशेत बुडू लागला, तर तो स्वतःबरोबरच कुटुंब, समाज आणि देशासाठीही त्रासाचे कारण बनतो. एकदा एखाद्या व्यक्तीला व्यसनाची लागण झाली की, व्यसनाधीन व्यक्ती आपले व्यसन पूर्ण करण्यासाठी योग्य-अयोग्य अशा सर्व प्रकारची कामे करू लागते. शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य बिघडते. कौटुंबिक, सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीवर वाईट परिणाम होतो. समाजातील समस्या वेगाने वाढतात आणि विकासाच्या मार्गात अडथळे निर्माण होतात.
निरोगी आणि आनंदी जीवन जगण्यासाठी सर्वांनी व्यसनाला “नाही” म्हणायला हवे आणि आपले मानसिक व शारीरिक आरोग्य मजबूत करायला हवे. जर देश व्यसनमुक्त झाला, तर गुन्हेगारी जगताचा आधारस्तंभच नष्ट होईल, कारण नशा आणि गुन्हेगारी या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. आजार, गुन्हे, अपघात आणि वादविवाद मोठ्या प्रमाणात कमी होतील. लोकांमधील भीतीचे वातावरण दूर होईल, समाजात समरसता निर्माण होईल आणि संस्कारशील समाजाची निर्मिती होईल. जीवनातील आनंद वाढेल आणि देशाच्या विकासाला गती मिळेल. जीवन अनमोल आहे. ‘नशामुक्त भारत अभियान’ अंतर्गत व्यसनमुक्तीसाठी १४४४६ या क्रमांकावर संपर्क करा. नशा सोडा, सुखी जीवनाशी नाते जोडा.
लेखक – डॉ. प्रितम भि. गेडाम
(महाराष्ट्र शासनाद्वारे पुरस्कृत लेखक)
ईमेल आयडी – prit00786@gmail.com
