उच्च रक्तदाबाच्या वाढत्या समस्येसाठी निष्काळजीपणा कारणीभूत
(जागतिक उच्च रक्तदाब दिन विशेष १७ मे, २०२६)
लेखक – डॉ. प्रितम भि. गेडाम
सत्य समजून घ्या, भ्रमात अनमोल क्षण वाया घालवू नका. होय, सध्या आपण सर्वजण जीवनातील सर्वात आवश्यक घटक वाया घालवणे हेच आपले खोटे मोठेपण समजतो, पण आज आपल्यापेक्षा मूर्ख कोणीही नाही. या बाबतीत प्राणी आणि पक्षीसुद्धा आपल्यापेक्षा जास्त हुशार आहेत. इथे
आपण आरोग्याबद्दल बोलत आहोत, जे आज आपले आरोग्य सातत्याने ढासळत आहे ते प्रदूषण, आपली खादाड जीभ, निष्काळजीपणा आणि भेसळ यांमुळे. आपल्या आजूबाजूला दररोज नवनवीन आंदोलने, चळवळी, मोर्चे, हाणामारी आणि वादविवादाच्या बातम्या आपण अनेकदा पाहतो आणि ऐकतो. पण प्रत्येक नागरिकाला जगण्यासाठी आवश्यक असलेला शुद्ध ऑक्सिजन, स्वच्छ पाणी आणि पुरेसे पोषक अन्न मिळावे, हे सुनिश्चित करण्यासाठी आपल्या आजूबाजूला अशा जनजागृती मोहिमा आपल्याला नेहमी दिसतात का? जेव्हाकि हा प्रत्येकाचा हक्क आहे आणि तो संविधानाच्या मूलभूत हक्कांमध्येही नमूद आहे. अश्या जीवनावश्यक घटकांसाठी लोक रस्त्यांवर उतरून जनजागृती का करीत नाही.
आपण प्रदूषित हवा जीवनदायी प्राणवायु म्हणून आपल्या शरीरात श्वासाने घेत आहोत आणि स्वतःच मृत्यूला आमंत्रण देत आहोत. आपण मंद विष स्वरुपात भेसडयुक्त अन्नाचा आस्वाद घेत आहोत. आज बाजारात प्रत्येक वस्तूच्या नकला उपलब्ध आहेत। खाद्यपदार्थांपासून ते कपड्यांपर्यंत, यांत्रिक साधनांपर्यंत आणि सर्व प्रकारच्या उत्पादनांच्या प्रतिकृती मिळतात. स्वार्थाने आपल्याला इतके आंधळे केले आहे की, स्वतःच्या फायद्यासाठी लोकांच्या आरोग्याचा बळी देणे ही एक सामान्य गोष्ट झाली आहे. मग आरोग्याला हानी पोहोचवणाऱ्या अशा आधुनिक जीवनशैलीचा काय उपयोग? जीवन अधिक महत्त्वाचे आहे की स्वार्थ? जगातील सर्व संपत्ती खर्च करूनही आयुष्याचा एक क्षणही विकत घेता येत नाही. मग लोकांमध्ये आरोग्याबद्दल गांभीर्य का नाही? जर कोणी आपल्या आरोग्याला हानी पोहोचवत असेल, तर आपण त्यांना का थांबवत नाही?
वैद्यकीय क्षेत्र वेगाने प्रगती करत आहे, कारण आपल्या देशात वर्षानुवर्षे आजारांमध्ये वाढ होत आहे आणि आज आपण ज्या प्रकारच्या प्रदूषित आणि तणावपूर्ण वातावरणात जगत आहोत, त्यामुळे भविष्यात हे आजार अधिक धोकादायक रूप धारण करतील. इतर ठिकाणांप्रमाणे, रुग्णालयात कोणतीही सौदेबाजी होत नाही; डॉक्टर ज्या चाचण्या किंवा औषधे लिहून देतात, ती आवश्यकच समजून पैसे खर्च करावे लागते. आजारांच्या वाढीसाठी आपण स्वतःच बहुतांशी जबाबदार आहोत. आज बहुतेक मृत्यू हृदयाच्या समस्यांमुळे होतात, कारण आपण निरोगी हृदयाची योग्य काळजी घेऊ शकत नाही. उच्च रक्तदाब ही हृदयविकारांसाठी एक महत्त्वाची समस्या आहे आणि आपल्या वाईट सवयी उच्च रक्तदाबाची समस्या निर्माण होण्यास जबाबदार आहेत.
उच्च रक्तदाब ही जगभरातील सर्वात सामान्य आरोग्य समस्या आहे. लाखो लोकांना याचा त्रास होत असूनही, अनेकदा याकडे दुर्लक्ष केले जाते. अनेकदा कोणतीही स्पष्ट लक्षणे न दिसता हा आजार वाढत जातो, म्हणूनच डॉक्टर आणि आरोग्य तज्ञ याला 'सायलेंट किलर' (शांत मारेकरी) म्हणतात. जर लवकर निदान झाले नाही, तर उच्च रक्तदाबामुळे महत्त्वाच्या अवयवांना नकळत नुकसान पोहोचू शकते आणि हृदयविकार, पक्षाघात, मूत्रपिंड निकामी होणे आणि इतर जीवघेण्या आजारांचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढू शकतो. बहुतेक प्रकरणांमध्ये, लोक कोणत्याही धोक्याच्या चिन्हांकडे लक्ष न देता आपले दैनंदिन जीवन जगत असतात. परंतु, जेव्हा रक्तदाब खूप वाढतो, तेव्हा तीव्र डोकेदुखी, चक्कर येणे, छातीत दुखणे, अंधुक दिसणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे किंवा हृदयाचे ठोके अनियमित होणे यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात. दुर्दैवाने, पक्षाघात किंवा हृदयविकाराच्या झटक्यासारखी गंभीर वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थिती उद्भवल्यावरच अनेक लोकांना त्यांच्या गंभीर स्थितीबद्दल कळते.
रक्तदाब म्हणजे हृदयाने रक्त पंप करताना रक्तवाहिन्यांच्या भिंतींवर टाकलेला दाब. तो दोन आकड्यांनी मोजला जातो. पहिला आकडा, ज्याला 'सिस्टोलिक दाब' म्हणतात, तो हृदय आकुंचन पावताना टाकलेला दाब दर्शवतो; दुसरा आकडा, ज्याला 'डायस्टोलिक दाब' म्हणतात, तो हृदयाच्या दोन ठोक्यांच्या मधल्या विश्रांतीच्या वेळी टाकलेला दाब मोजतो. सामान्य रक्तदाब सहसा १२०/८० पेक्षा कमी असतो. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचा रक्तदाब सातत्याने १४०/९० किंवा त्याहून अधिक होतो, तेव्हा त्या व्यक्तीला उच्च रक्तदाब किंवा हायपरटेन्शन आहे असे मानले जाते. उच्च रक्तदाबाचे सामान्यतः दोन प्रकार आहेत: प्राथमिक आणि दुय्यम. प्राथमिक हायपरटेन्शन हा सर्वात सामान्य प्रकार आहे आणि तो वाढते वय, अयोग्य आहार, लठ्ठपणा, तणाव, धूम्रपान आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यांसारख्या घटकांमुळे कालांतराने हळूहळू विकसित होतो. दुसरीकडे, दुय्यम हायपरटेन्शन हे मूत्रपिंडाचा आजार किंवा हार्मोनल विकार यांसारख्या इतर मूळ वैद्यकीय स्थितीमुळे होते. काही विशिष्ट औषधे घेतल्याने देखील उच्च रक्तदाबाचा धोका वाढू शकतो. आनुवंशिकता आणि कौटुंबिक इतिहासामुळे देखील उच्च रक्तदाबाचा धोका वाढतो.
आज, जगभरातील उच्च रक्तदाबाच्या रुग्णांची वाढती संख्या आधुनिक जीवनशैलीमुळे होत आहे. धावपळीची जीवनशैली, जास्त मीठ असलेले प्रक्रिया केलेले पदार्थ, पॅकेज केलेले पदार्थ, चरबीयुक्त पदार्थ, साखर, तेल, मैदा, मसाले यांनी भरलेले जड जेवण, रात्री उशिरापर्यंत जागे राहणे, पुरेशी झोप न मिळणे, आळस, तंबाखूचे सेवन आणि अति मद्यपान या सर्वांमुळे उच्च रक्तदाब वाढतो. आपल्या देशात प्रदूषण ही सुद्धा एक मोठी समस्या आहे, परंतु १०० पैकी फक्त ३-४ लोकच याबद्दल जागरूक आहेत आणि बाकीच्यांना वाटते की याने काही फरक पडत नाही. आरोग्य तज्ञांच्या मते, सध्या जगभरातील १.४ अब्जाहून अधिक प्रौढ व्यक्ती उच्च रक्तदाबाने ग्रस्त आहेत, परंतु दुर्दैवाने, यापैकी अनेक प्रकरणे लक्षात येत नाहीत किंवा त्यांचे योग्य व्यवस्थापन होत नाही. अनियंत्रित उच्च रक्तदाबाचे दीर्घकालीन परिणाम गंभीर असू शकतात. यामुळे हृदय निकामी होणे, छातीत दुखणे किंवा हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो, ज्यामुळे पक्षाघाताचा धोका वाढतो. मूत्रपिंड विशेषतः असुरक्षित असतात, कारण उच्च रक्तदाबामुळे शरीरातील टाकाऊ पदार्थ प्रभावीपणे गाळण्याची त्यांची क्षमता कमी होते आणि दृष्टीवरही परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे विचार करण्याची क्षमता कमी होते.
उच्च रक्तदाब हा एक असा आजार आहे, ज्याला प्रतिबंध करता येतो आणि नियंत्रणात ठेवता येतो. आपल्या दैनंदिन दिनचर्येत बदल करणे हे सर्वात प्रभावी पाऊल आहे. फळे, पाल्याभाज्या, कडधान्य आणि कमी चरबीयुक्त दुग्धजन्य पदार्थांचा समावेश असलेला आरोग्यदायी आहार हृदयाचे आरोग्य लक्षणीयरीत्या सुधारू शकतो. मिठाचे सेवन कमी करणे, सामान्य वजन राखणे, नियमित व्यायाम करणे आणि सर्व प्रकारची मादक द्रव्ये टाळणे यामुळे उच्च रक्तदाबाचा धोका कमी होऊ शकतो. आरामदायी विश्रांती, पुरेशी झोप आणि आनंदी वातावरण यांद्वारे तणावाचे व्यवस्थापन केल्यास रक्तदाबाची पातळी चांगली राखण्यास मदत होऊ शकते. जर समस्या गंभीर असेल, तर केवळ जीवनशैलीतील बदल पुरेसे नाहीत; रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यासाठी डॉक्टर औषधे देखील लिहून देऊ शकतात. रक्तदाबाची नियमित तपासणी करणे आवश्यक आहे, कारण लवकर निदान झाल्यास जीव वाचू शकतो. रक्तदाब समजून घेणे आणि त्यावर नियंत्रण ठेवणे ही निरोगी भविष्यासाठी महत्त्वाची पावले आहेत. निरोगी राहण्यासाठी हिरवेगार आणि स्वच्छ पर्यावरण आवश्यक आहे. नेहमी जागरूक राहून, आरोग्यदायी सवयी अंगीकारून आणि वेळेवर उपचार घेऊन, उच्च रक्तदाब सारख्या इतर ही अनेक आजारांवर नियंत्रण मिळवून आपण आरोग्याचे रक्षण करू शकतो।
लेखक – डॉ. प्रितम भि. गेडाम
