शिक्षणाच्या धंद्यातील नैतिकतेची पातळी आणि विद्यार्थ्यांचे भविष्य
(राष्ट्रीय शिक्षक दिन विशेष – ५ सप्टेंबर २०२६)
लेखक – डॉ. प्रितम भि. गेडाम
(महाराष्ट्र शासनाद्वारे पुरस्कृत लेखक)
म्हणायला तर सर्वजण शिक्षणाच्या ज्ञानमंदिराकडे पवित्र व्यवसाय म्हणून पाहतात; परंतु आज व्यापारीकरणाच्या युगात हे तेच ज्ञानमंदिर राहिले आहे का, जिथे क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी शिक्षणाची ज्ञानज्योत प्रज्वलित करण्यासाठी विपरीत विचारसरणी आणि रूढी-परंपरा असलेल्या संपूर्ण समाजाकडून घृणा व द्वेष सहन केला होता? महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी सामाजिक बहिष्कार, अपमान आणि विरोधाची पर्वा न करता शिक्षणाला वंचितांच्या मुक्तीचे माध्यम बनवले; राजर्षी शाहू महाराज यांनी शिक्षणातील सामाजिक न्याय आणि संधीची समानता ही राज्याची जबाबदारी मानली; महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी स्त्री-शिक्षणाला आपल्या जीवनाचे ध्येय बनवले; डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तन आणि मुक्तीचा आधारस्तंभ मानले; पद्मश्री डॉ. एस. आर. रंगनाथन यांनी ग्रंथालयांना ज्ञानापर्यंत समान पोहोच आणि बौद्धिक लोकशाहीचे माध्यम बनवले आणि डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांनी ज्ञानाकडे विकसित आणि आत्मनिर्भर भारताची शक्ती म्हणून पाहिले. अशा सर्व महापुरुषांच्या आणि समाजसुधारकांच्या दृष्टीने शिक्षण ही विक्रीयोग्य वस्तू नव्हती, तर व्यक्ती आणि समाजाला अधिक चांगले बनविणारी सार्वजनिक नैतिक जबाबदारी होती.
आज त्याच व्यवस्थेसमोर एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न उभा आहे—शिक्षण हळूहळू ज्ञान आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या ध्येयापासून दूर जाऊन शुल्क, नफा, ब्रँड, परीक्षेचे निकाल आणि रोजगाराच्या बाजारपेठेत बदलत चालले आहे का? जर शिक्षणाच्या नावाखाली अनावश्यक आर्थिक भार, नियुक्त्यांमध्ये कथित पैशांचा प्रभाव, राजकीय अथवा प्रशासकीय हस्तक्षेप आणि शिक्षकांची असुरक्षितता यांसारख्या प्रवृत्ती वाढत असतील, तर संकट केवळ संस्थात्मक व्यवस्थेचे नाही, तर शिक्षणाच्या मूलभूत नैतिक चारित्र्याचे आहे. अशा परिस्थितीत आपण पुन्हा विचार करणे आवश्यक आहे की, ज्या महापुरुषांनी शिक्षणाला समानता, स्वाभिमान, ज्ञान आणि सामाजिक मुक्तीचे साधन बनवले होते, त्याच वारशाला आपण पुढे नेत आहोत का, की नकळत शिक्षणाला अशा व्यवस्थेत रूपांतरित करत आहोत, जिथे विद्यार्थी ग्राहक, शिक्षक एक कर्मचारी आणि ज्ञान एक उत्पादन बनत चालले आहे?
आजकाल सोशल मीडिया आणि बातम्यांमध्ये शिक्षण संस्थांच्या अनेक अनुचित वर्तनाच्या वाढत्या बातम्या मोठ्या प्रमाणात प्रसिद्ध होत असून, त्यामुळे शिक्षणाची पवित्रता कलंकित होत आहे. महाराष्ट्र राज्यातील सरकारी अनुदानित महाविद्यालयांमध्ये पदभरतीच्या नावाखाली प्राध्यापकांच्या दराची चर्चा सर्वांना माहीत आहे. काही दिवस वर्तमानपत्रांमध्ये बातम्या येतात आणि त्यानंतर पुन्हा सर्व काही सामान्य होते. शिक्षकांचे मानसिक छळ आणि आत्महत्येच्या घटनाही सातत्याने वाढल्या आहेत. शिक्षण व्यवस्थेतील भ्रष्टाचार, भरती घोटाळे, पदव्या खरेदी करणे, परीक्षेचे पेपर फुटणे, उत्तरपत्रिकांमध्ये फेरफार, सरकारी खर्चातील अनियमितता, साहित्याच्या खरेदी-विक्रीतील गैरप्रकार आणि कमकुवत आर्थिक उत्तरदायित्व या सर्व बाबी दर्शवतात की शिक्षणाच्या कामकाजात अनेक स्तरांवर गैरप्रकार होऊ शकतात. प्रत्येक क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या साधारणपणे सर्वच कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या विभागात कुठे अनुचित किंवा भ्रष्ट कामे होतात, याची माहिती असते; परंतु बहुतेक जण याबाबत विरोध करणे पसंत करत नाहीत. “जसे चालले आहे तसे चालू द्या,” असा दृष्टिकोन ते स्वीकारतात; परंतु या दृष्टिकोनाचा थेट परिणाम संपूर्ण व्यवस्था, समाज आणि देशावर होतो, ज्याचे गंभीर परिणाम निरपराध जनतेला शतकानुशतके भोगावे लागू शकतात.
विकसित देशांमधील शिक्षण संस्था समान गुणवत्तेवर केंद्रित असतात, जिथे श्रीमंत-गरीब आणि खासगी-सरकारी कर्मचाऱ्यांची मुले कोणत्याही भेदभावाशिवाय एकाच शाळेत शिकतात. ज्या देशाने गुणवत्तापूर्ण प्रगत शिक्षण, सुदृढ आरोग्य सुविधा आणि रोजगारनिर्मितीला महत्त्व दिले, तेच देश प्रगतीच्या मार्गावर पुढे जाऊन विकसित झाले आहेत. जगात असे अनेक छोटे-छोटे देश आहेत, ज्यांच्याकडे शेतीसाठी जमीन नाही, पुरेशी जलसुविधा नाही किंवा ते नैसर्गिक आपत्तींनी वेढलेले आहेत; तरीही त्यांनी आपल्या चांगल्या शिक्षण प्रणालीद्वारे आणि प्रगत तंत्रज्ञानाच्या बळावर विकास साधला. मनुष्याच्या संपूर्ण जीवनाची आधारशिला त्याच्या शिक्षणावर अवलंबून असते. शिक्षणाची गुणवत्ता आणि कौशल्येच त्याच्या भविष्याची दिशा ठरवतात. अर्थात, याचा परिणाम व्यक्तीबरोबरच त्याच्या पुढील पिढीवरही होतो. जीवनातील प्रत्येक प्रसंग आणि कार्यकलापांमध्ये शिक्षणाचा प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष हस्तक्षेप निश्चितच असतो.
परदेशात सामाजिक समरसतेचे ज्ञान मुलांना शाळेतच दिले जाते. लहान विद्यार्थ्यांना अभ्यासातील विविध विषयांसोबत घराची स्वच्छता करणे, मोठ्या व्यक्ती व ज्येष्ठ नागरिकांना मदत करणे, स्वतःचे काम स्वतः करणे, घरातील पालकांच्या कामात हातभार लावणे, महिलांचा आदर करणे, असहाय व्यक्तींना मदत करणे, समाजकार्य करणे, झाडे लावणे, पर्यावरणाचे रक्षण करणे, हस्तकला, शिल्पकला, लहान-मोठी उपकरणे दुरुस्त करणे अशा अनेक विषयांचे व्यावहारिक शिक्षण शाळेत दिले जाते. यामध्ये त्यांना शिकवले जाते की कोणतेही काम छोटे किंवा मोठे नसते; सर्व कामे महत्त्वाची आणि समान असतात. त्यासाठी त्यांना शैक्षणिक गुणही दिले जातात. ही पद्धत विद्यार्थ्यांना कौशल्यपूर्ण, विकसित, सशक्त, जबाबदार, संस्कारी आणि समजूतदार नागरिक बनविण्यावर भर देते, जे प्रत्येक देशासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. जेव्हा येथे आपल्याकडे मुले रील पाहण्यात सर्वाधिक वेळ वाया घालवतात, तेव्हा तेथे मुले एखाद्या तरी कामात व्यावसायिकदृष्ट्या कौशल्यपूर्ण पद्धतीने पारंगत झालेली असतात.
देशात बहुतांश सरकारी कर्मचारी आपल्या मुलांच्या शिक्षणासाठी महागड्या खासगी शिक्षण संस्थांना प्राधान्य देतात. चांगले वेतन मिळत असतानाही स्वतः सरकारी शाळांमधील शिक्षक आपल्या मुलांना आपल्याच शाळेत शिकवण्यास पसंती देत नाहीत. बहुतांश खासगी शाळांमधील शिक्षक कमी वेतनावर कार्यरत असूनही चांगले परिणाम दर्शवतात, तर सरकारी संस्थांना गुणवत्तापूर्ण शैक्षणिक दर्जा वाढवायला काय होते? केंद्रीय आणि नवोदय विद्यालये शिक्षणात चांगली कामगिरी करतात; परंतु या शाळांची संख्या फारच कमी आहे. या शाळांमध्ये शिक्षकांची गुणवत्ता, पदभरती आणि कार्यपद्धती अद्ययावत असतात. याच्या तुलनेत अनेक राज्य सरकारांच्या शाळांची परिस्थिती खराब दिसून येते. ग्रामीण भाग, दुर्गम प्रदेश आणि मागासलेल्या भागातील सरकारी शाळा पावसाळ्यात शिक्षा देणाऱ्या संस्थांसारख्या बनतात. चांगल्या शिक्षणाची सुविधा मिळणे तर दूरच, आपल्या शाळेपर्यंत पोहोचण्यासाठी लहान विद्यार्थ्यांना चिखल, झुडपे, खड्डेमय रस्ते आणि काही ठिकाणी तर दुथडी भरून वाहणाऱ्या नदी-नाल्यांना जीव धोक्यात घालून पार करून शाळेत पोहोचावे लागते. अनेक शाळा भग्नावस्थेत दिसतात आणि मूलभूत सुविधांचीच कमतरता असते. गरीबांची परिस्थिती इतकी बिकट आहे की, प्राथमिक शाळेत प्रवेश घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांपैकी सुमारे ४० टक्के विद्यार्थी कधीही इयत्ता १२ वीपर्यंत पोहोचत नाहीत. नीती आयोगाच्या अहवालानुसार, २०१७-१८ ते २०२२-२३ या कालावधीत देशातील ९२ हजार सरकारी शाळा बंद झाल्या. एक लाखांहून अधिक शाळा केवळ एका शिक्षकाच्या भरवशावर आहेत.
शिक्षक कधीही सामान्य नसतो. प्रलय आणि निर्मिती त्यांच्या कुशीत वाढतात. शिक्षक आपल्या कलागुणांनी, ज्ञानाने आणि शिक्षणाने विद्यार्थ्यांमध्ये नव्या सशक्त आणि विकसित समाजाची पायाभरणी करत देशाच्या भविष्याचे शिल्पकार म्हणून आपली भूमिका साकारतात. शिक्षण म्हणजे केवळ गुण, क्रमांक, पदवी आणि रोजगार नव्हे; तर चारित्र्य, सुजाण व सुसंस्कृत नागरिकत्व, सर्जनशीलता, चिकित्सक विचार आणि सामाजिक जबाबदारीची जाणीव यांनाही अत्यंत महत्त्व आहे. शिक्षणाची हीच मुख्य नैतिकता आहे. जर आजचे शिक्षण विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन करून त्यांच्या कलागुणांना विकसित करून, त्यांना योग्य, कौशल्यपूर्ण आणि सक्षम बनवून जीवनासाठी चांगले भविष्य घडविण्यात कमकुवत ठरत असेल, तर असे शिक्षण देशात केवळ पदवीधारकांची संख्या वाढविण्याचे काम करेल, जे आजपर्यंत होत आले आहे. नुकतेच नीती आयोगानेही आपल्या अहवालात हेच नमूद केले आहे की, युवकांकडे पदवी आहे, मात्र कौशल्य नाही. शिक्षणाकडे केवळ बाजारातील उत्पादन म्हणून न पाहता, सामाजिक अधिकार आणि सार्वजनिक जबाबदारी म्हणून पाहिले पाहिजे.
लेखक – डॉ. प्रितम भि. गेडाम
(महाराष्ट्र शासनाद्वारे पुरस्कृत लेखक)
ईमेल आयडी – prit00786@gmail.com
