किशोरवयीन मुलांमध्ये वाढत्या मानसिक आरोग्य समस्येत पालकांची भूमिका
(जागतिक किशोर मानसिक आरोग्य दिन विशेष, ०२ मार्च २०२६)
लेखक - डॉ. प्रीतम भी. गेडाम
आजच्या आधुनिक युगात, मानव जितके प्रगत समजतात तितकेच, ते स्वतःला समस्यांनी वेढलेले आढळत आहेत, विशेषतः मानसिक आरोग्य समस्यांनी. सर्व वयोगटातील लोकांना कधी ना कधी मानसिक आरोग्य समस्यांना तोंड द्यावे लागते किंवा तोंड द्यावे लागले असेल. आयुष्यात आनंद, सुख-समाधान आणि शांती फक्त नावापुरतीच असल्याचे दिसते. असे वाटते की प्रत्येकजण स्पर्धेत भाग घेण्यासाठी जगत आहे. अगदी किशोरवयीन मुलांमध्येही आजकाल, मानसिक आरोग्य समस्यांचा प्रश्न खूप गंभीर पातळीवर पोहोचला आहे. किशोरवयीन मुलांमध्ये सातत्याने वाढणारे गुन्हेगारीचे प्रमाण ही देखील एक गंभीर समस्या आहे. या वयातील मुलांमध्ये राग, चिडचिडेपणा, ताणतणाव, द्वेष, सहनशीलतेचा अभाव, सोशल मीडियाचे व्यसन आणि अंमली पदार्थांचे सेवन यासारख्या समस्या झपाट्याने वाढत आहेत. किशोरवयीन मुलांनी केलेल्या घटना आणि कृतींबद्दल जाणून घेतल्यावर आपल्याला अनेकदा धक्का बसतो. पालकांनी त्यांना फक्त फटकारले तर ते आत्महत्या किंवा स्वतःला हानी पोहोचवणे, घरातून पळून जाणे किंवा अनुचित पावले उचलणे आणि गंभीर गुन्हे करण्यासाठी मोठ्या गुन्हेगारांसारख्या टोळ्या तयार करणे असे गुन्हे करतात. किशोरवयीन मुले चोरी, दरोडा, तस्करी, बलात्कार, खून आणि खून करण्याचा प्रयत्न यासारख्या गंभीर गुन्ह्यांमध्ये सहभागी असल्याच्या घटना देखील सातत्याने घडत असतात. शाळकरी मुलांद्वारे त्यांच्या शिक्षकांवरही हल्ला करण्याच्या घटना सुद्धा अनेकदा नोंदवल्या जातात. लहान वयात गर्लफ्रेंड आणि बॉयफ्रेंड असण्याचा ट्रेंड, सोशल मीडिया, ऑनलाइन गेमिंग, ड्रग्जचे व्यसन, खोटा देखावा, खोटे बोलणे, संस्कारांचा अभाव, नैतिकतेचा अभाव, चारित्र्याचा अभाव आणि अश्लीलता यांनी समाजाला विषारी बनवले आहे. अनेक तरुणांनी लोकांना आकर्षित करण्यासाठी सर्व सीमा ओलांडून निर्लज्जपणाचे कळस गाठून आपले जीवन उद्ध्वस्त केले आहे.
दुसरीकडे, पालकांचा मुलांवर नियंत्रणाचा अभाव, मुलांवर आंधळा विश्वास, वाईट संगत, मुले आयुष्यातील वाईट गोष्टी किंवा घडत असलेल्या घटनांना विरोध करण्यास घाबरतात, काही भीतीच्या सावलीत जगतात, पालकांनी मुलांना वेळ न देणे, संगोपनाचे सकारात्मक वातावरण निर्माण न करून देणे, मुलांकडून पालकांनी जास्त अपेक्षा ठेवणे, स्पर्धात्मक वातावरण निर्माण करणे, मुलांवर दबाव आणणे किंवा आपल्या इच्छा त्यांच्यावर लादणे आणि पालकांना त्यांच्या मुलांच्या भावना समजून घेण्यास असमर्थता ही देखील आजकाल किशोरवयीन मुलांमध्ये मानसिक आरोग्याच्या समस्या निर्माण करणारी कारणे आहेत. किशोरवयीन मुलांमध्ये वाढत्या मानसिक आरोग्य समस्येबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी २ मार्च रोजी "जागतिक किशोर मानसिक आरोग्य दिन" साजरा केला जातो. हा दिवस जागरूकता वाढवणे, कलंक कमी करणे, चिंता, ताण आणि नैराश्यासारख्या किशोरवयीन आरोग्य आव्हानांबद्दल खुल्या संभाषणांना प्रोत्साहन देणे तसेच स्वतःची काळजी घेण्याच्या धोरणांवर लक्ष केंद्रित करणे यावर भर दिला जातो. २०२६ ची थीम "किशोरवयीन विद्यार्थ्यांना त्यांच्या शाळांमध्ये निरोगी आणि कल्याणकारी उपक्रमांचे नेतृत्व करण्यास सक्षम करणे" आहे.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मते, किशोरवयीन मुले शारीरिक, भावनिक आणि सामाजिक बदलांमुळे मानसिक आरोग्य समस्यांना बळी पडतात, ज्यात गरिबी, गैरवापर किंवा हिंसाचार यांचा समावेश आहे. त्यांना या समस्यांपासून वाचवणे आणि चांगल्या जीवनासाठी आवश्यक असलेले आल्हाददायक संगोपनाचे वातावरण निर्माण करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. असा अंदाज आहे की, जगभरात, १०-१९ वयोगटातील सातपैकी एका मुलाला मानसिक आरोग्य समस्या आहे. हे सर्व जागतिक आजारांपैकी १५ टक्के आहे, तरीही या समस्या मोठ्या प्रमाणात ओळखल्या जात नाहीत आणि त्यांच्यावर उपचार केले जात नाहीत. आयुष्यभर होणाऱ्या मानसिक आजारांपैकी अर्धे आजार वयाच्या १४ व्या वर्षी सुरू होतात. मानसिक आरोग्य समस्या असलेल्या मुलांना सामाजिक बहिष्कार, भेदभाव, कलंक, शैक्षणिक अडचणी, जोखीम पत्करण्याचे वर्तन, शारीरिक आजार आणि मानवी हक्कांचे उल्लंघन यांचा सामना करावा लागतो. वर्तणुकीशी संबंधित मानसिक विकार हे मोठ्या वयाच्या किशोरवयीन मुलांपेक्षा तरुण किशोरवयीन मुलांमध्ये अधिक सामान्य आहेत. नैराश्य, चिंता आणि वर्तणुकीशी संबंधित विकार हे किशोरवयीन मुलांमध्ये आजार आणि अपंगत्वाची प्रमुख कारणे आहेत. १५-२९ वयोगटातील मुलांमध्ये आत्महत्या हे मृत्यूचे तिसरे प्रमुख कारण आहे. आवश्यक आरोग्यसेवेची उपलब्धता नसल्याने, मुले मोठी होताना समाजात आणि कुटुंबात योग्य स्थान मिळवू शकत नाहीत, ज्यामुळे जीवनात अनेक संघर्षांना तोंड द्यावे लागते. अटेंशन डेफिसिट हाइपरएक्टिविटी डिसऑर्डर, अतिक्रियाशीलता विकार आणि वर्तणुकीशी संबंधित विकार किशोरवयीन मुलांच्या शिक्षणावर परिणाम करू शकतात आणि गुन्हेगारी वर्तनाचा धोका वाढवू शकतात, जो संपूर्ण मानवी समाजासाठी चिंतेचा विषय आहे.
आजच्या किशोरवयीन मुलांमध्ये मानसिक आरोग्याच्या समस्यांसाठी पालक हे सर्वात मोठे दोषी आहेत. मुले ही पालकांची जबाबदारी आहेत आणि पालक हे विसरतात. केवळ मुलांचे लाड करून किंवा त्यांच्या मागण्या पूर्ण करून जबाबदाऱ्या पूर्ण होत नाहीत. मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी त्यांच्या आवश्यक गरजा समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मुलांना काय हवे आहे आणि ते कशाचा आग्रह धरतात यातील फरक समजून घेणे महत्वाचे. पालक अनेकदा म्हणतात की ते त्यांच्या मुलांसाठी पैसे कमवण्यात व्यस्त आहेत. पण पैशाने जगातील प्रत्येक गरज खरेदी करता येत नाही किंवा पूर्ण करता येत नाही. मुलांना योग्य वेळी आधार देणे महत्वाचे आहे, त्यांच्यासोबत मित्र म्हणून वेळ घालवणे देखील महत्वाचे आहे. फक्त आपली मुले आहेत म्हणून त्यांच्या चुका झाकणे किंवा ते हट्टी आहेत म्हणून त्यांच्या बेकायदेशीर मागण्या पूर्ण करणे हे पूर्णपणे चुकीचे आहे. आज आपण जगभरात आणि समाजात जे गुन्हेगार पाहतो, कदाचित जर त्यांच्या पालकांनी त्यांना योग्य वेळी चांगले संगोपन, मूल्ये आणि पोषक वातावरण दिले असते, तर ते आज समाजासाठी एक भयंकर त्रास बनले नसते. दररोज निरोगी झोप घेणे, नियमित व्यायाम करणे, शारीरिक आणि मानसिक चेतना वाढविणारे खेळ खेळणे, समस्या सोडविण्यासाठी परस्पर कौशल्ये विकसित करणे आणि भावनांचे व्यवस्थापन कसे करावे हे शिकणे आवश्यक आहे. घर, कुटुंब, शाळा आणि व्यापक समुदायामध्ये संरक्षणात्मक आणि आल्हाददायक सहाय्यक वातावरण अत्यंत महत्वाचे आहे.
अभ्यासात असे आढळून आले की शाळकरी मुलांपैकी २३.३३ टक्के मुलांना मानसिक आरोग्य समस्या आहेत. अभ्यासाचा ताण, सोशल मीडियाचा अति वापर आणि कुटुंबातील बिघाड यामुळे ताणतणाव वाढतो, यातील ४३ टक्के विद्यार्थ्यांनी मूड स्विंगची तक्रार केली तर ११ टक्के विद्यार्थ्यांनी चिंता संदर्भात समस्या व्यक्त केली. १० टक्क्यांपेक्षा कमी तरुण भारतीयांना औपचारिक मानसिक आरोग्य सेवा उपलब्ध आहेत. बहुतेक किशोरवयीन मुले मानसिक आरोग्य विकारांसाठी मदत घेण्यास कचरतात. सायबरबुलिंग, सामाजिक तुलना आणि इंटरनेट व्यसन वाढत आहे आणि १५-१९ वयोगटातील मुलांमध्ये अल्कोहोलचा वापर जास्त आहे. १३-१७ वयोगटातील अंदाजे ७ टक्के किशोरवयीन मुलांमध्ये मानसिक आरोग्य विकार आहेत आणि तरुणांमध्ये आत्महत्या हे मृत्यूचे प्रमुख कारण आहे. पालकांनी त्यांच्या मुलांसोबत वेळ घालवणे महत्वाचे आहे जेणेकरून त्यांना भावनिकदृष्ट्या बळकटी मिळेल आणि मानसिक आरोग्याबद्दल जागरूकता निर्माण होईल. शारीरिक हालचाली आणि मानसिक आरोग्य यांच्यात सकारात्मक संबंध आहे. खेळांमुळे ताण कमी होतो. म्हणून, पालकांनी आपल्या मुलांना सायकलिंग, स्केटिंग, पोहणे, हायकिंग किंवा इतर कोणत्याही बाह्य खेळासाठी बाहेर घेऊन जावे. मुलांना स्वयंसेवक म्हणून सामाजिक कार्यात सहभागी होण्यास प्रोत्साहित करणे, जेवण आणि नाश्ता एकत्र करणे, दिवसाच्या क्रियाकलापांवर चर्चा करणे, व्यायाम आणि योगाचे महत्त्व समजावून सांगणे, चांगले छंद जोपासायला शिकवणे, चांगले मूल्ये रुजवणे, लोकांमधील भेदभाव दुर्लक्षित करून सगळीकडे मानवतेचा संदेश पसरवणे आणि निसर्ग व राष्ट्रसेवेला प्राधान्य देणे ह्या गोष्टी मुलांमध्ये रुजविण्याची प्राथमिक कर्तव्ये पालक आणि शिक्षकांची आहेत. मुलांच्या कलागुणांना किंवा कमतरतांकडे कधीही दुर्लक्ष करू नका; त्यांना योग्य वेळी योग्य मार्गदर्शन देणे महत्वाचे आहे. अशा प्रकारे, मुले शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या मजबूत होतील आणि वाईट सवयींपासून दूर राहतील, ज्यामुळे मानसिक आरोग्य समस्या निर्माण होण्याची शक्यता टाळता येईल.
लेखक - डॉ. प्रीतम भी. गेडाम
ई-मेल prit00786@gmail.com
