नुकसान पोहोचवायला संपूर्ण वातावरण आहे गुलजार, आपल्या हृदयाची स्वतःच काळजी घ्याल
(जागतिक हृदय दिन विशेष – 29 सप्टेंबर 2026
आजच्या आधुनिक युगात मनुष्याने भौतिक सुखाच्या मागे लागून आपल्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्याशी तडजोड केली आहे. जिकडे पाहावे तिकडे अनैतिकता, स्वार्थ आणि फसवणुकीचे साम्राज्य पसरलेले आहे. कोणी आपल्याशी उंच आवाजात बोलले तरी आपण त्याला उलट उत्तर देतो किंवा वाद घालतो; परंतु कोणी भेसळ, प्रदूषण आणि अस्वच्छतेच्या माध्यमातून आपल्याला महागड्या, असाध्य आणि जीवघेण्या आजारांची भेट दिली, तरी आपण त्याविरोधात साधा हुंकारही भरत नाही, कारण आपण आपली मानसिकताच तशी बनवून घेतली आहे. आपण केवळ प्रत्यक्ष स्वरूपात निर्माण होणाऱ्या समस्यांबाबत थोडेफार जागरूक असतो; मात्र अप्रत्यक्षपणे जाणाऱ्या आपल्या जीवाची आपल्याला कधीच काळजी नसते. वाढत्या मानवी लालसेने पृथ्वीवर दूषित वातावरणाचे चक्रव्यूह निर्माण केले आहे, ज्याने संपूर्ण जीवसृष्टीला घातक आजारांनी जखडले आहे, ज्यामुळे अकाली होणाऱ्या मृत्यूंमध्ये प्रचंड वाढ झाल्याने भयावह परिस्थिती निर्माण झाली आहे; परंतु माणूस हे समजून घ्यायलाच तयार नाही. अशा लोकांच्या चुकीची शिक्षा इतर निष्पापांनाही आपला जीव गमावून भोगावी लागते.
दूषित वातावरणामुळे आज वेगाने जीवघेणे आजार वाढले आहेत. कर्करोग, हृदयरोग, स्ट्रोक या आजारांची नावे आता आपल्याला दररोजच ऐकायला मिळतात. एखादा पूर्णपणे निरोगी मनुष्य, जो व्यसन करत नाही, नेहमी पौष्टिक आहार घेतो आणि उत्तम निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब करतो, अशा व्यक्तीलाही अनेकदा घातक आजारांमुळे जीव गमवावा लागत आहे; कारण निकृष्ट दर्जाच्या खाद्यपदार्थांची भरमार, भेसळखोरी आणि दूषित वातावरणात श्वास घेण्यास तो मजबूर आहे. आपल्या चटोरी जिभेच्या चवीच्या लालसेपोटी जनावरांनाही खाण्यायोग्य नसतील असे खाद्यपदार्थ आपण मोठ्या चवीने खातो आणि संपूर्ण शरीराला कचरापेटी बनवतो. खराब कोलेस्ट्रॉल तर आता आपल्या शरीराचा एक भागच बनले आहे. आपल्या देशात तर गोड पदार्थ, मैदा, मसाला, तेल आणि नमकीन यांच्याशिवाय दैनंदिन दिनचर्याच पूर्ण होत नाही; परंतु हे खाद्य अत्यंत घातक आहेत. वाढता लठ्ठपणा, आळस आणि दीर्घकाळ बसून करावे लागणारे काम या समस्या अधिक वाढवत आहेत. आजारपणामुळे वाढणारा आर्थिक ताण आणि मानसिक अस्वस्थताही आपल्या शरीराला नुकसान पोहोचवते.
प्रगत देशांनी ज्या खाद्यपदार्थांवर किंवा उत्पादनांवर बंदी घातली आहे, तीदेखील आपल्या देशात सर्रास विकली जातात. जीवघेण्या रसायनांचा खाद्यपदार्थांमध्ये वापर आणि बनावट खाद्यपदार्थ बाजारपेठा गजबजवत आहेत. उत्पादने किंवा खाद्यपदार्थांवरील मुदतची तारीख खोडून नवीन तारीख टाकून ते पुन्हा विकले जाण्याच्या घटना आपण अनेकदा पाहतो. लालची व्यापारी किंवा दुकानदार केवळ आपल्या एका रुपयाच्या फायद्यासाठीही निष्पापांच्या जीवाशी खेळण्यास घाबरत नाहीत. तुकाराम मुंडे महाराष्ट्र राज्याच्या अन्न व औषध प्रशासनाच्या आयुक्तपदावर कार्यरत आहेत. त्यांनी भेसळखोरी, बनावट खाद्यपदार्थ आणि निकृष्ट खाद्यपदार्थांवर बंदी घालण्यासाठी कठोर नियम लागू केले आहेत. त्यामुळे कोट्यवधी रुपयांच्या जीवघेण्या खाद्यपदार्थांच्या बाजाराला आळा बसला आहे. जरा विचार करा, या कारवाईपूर्वी सर्रास सुरू असलेल्या या व्यवसायामुळे रसायनांपासून तयार केलेले बनावट दूध, त्यापासून तयार केलेले पनीर, मिठाई आणि विविध खाद्यपदार्थ यांच्या माध्यमातून आतापर्यंत किती निष्पाप लोकांना घातक आजारांनी ग्रस्त करून अकाली मृत्यूच्या दाढेत ढकलले असेल. निरोगी राहण्यासाठी प्रत्येक क्षेत्रात अशा मेहनती आणि कर्तव्यनिष्ठ अधिकाऱ्यांची नितांत गरज आहे.
आजच्या वातावरणात हृदयाशी संबंधित आजारांमुळे होणाऱ्या मृत्यूंची संख्या सर्वोच्च पातळीवर आहे. दोन दशकांपूर्वीपर्यंत असे विकार श्रीमंत आणि वृद्धांच्या वाट्याला येतात असे मानले जात होते. परंतु आज लहान मुलेदेखील हृदयविकारामुळे जीव गमावत आहेत. आजकाल लहान-लहान शालेय मुले खेळता-खेळता अचानक चक्कर येऊन पडतात आणि डॉक्टर सांगतात की हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचा मृत्यू झाला. इतकी लहान मुलेही हृदयरोगामुळे जीव गमावतात, हे खरोखरच आश्चर्यकारक वाटते; कारण आपल्या आजूबाजूचे वातावरणच इतके दूषित झाले आहे.
जागतिक हृदय महासंघानुसार, दरवर्षी वायुप्रदूषणामुळे 70 लाख लोकांचा मृत्यू होतो. वायुप्रदूषणाशी संबंधित मृत्यूंपैकी 50 टक्के मृत्यू हृदयरोग आणि स्ट्रोकमुळे होतात. स्वयंपाक करण्यासाठी आग पेटवल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या धुराच्या संपर्कात आल्याने दरवर्षी 38 लाख लोकांचा अकाली मृत्यू होतो. दरवर्षी उच्च कोलेस्ट्रॉलमुळे 44 लाख लोकांचा अकाली मृत्यू होतो. ‘लॅन्सेट’मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका नवीन अहवालात सांगण्यात आले आहे की, अंदाजे 10 कोटी लोक अशा हृदयविकारांसह जीवन जगत आहेत, ज्यांच्याकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नाही. यामध्ये जीव गमावणारे बहुतांश लोक गरीब असतात. वर्ष 2023 मध्ये जगभरात 23 लाख मुले जन्मजात हृदयरोगासह जन्माला आली. अमेरिकेत गुंतागुंतीच्या जन्मजात हृदयरोगासाठी प्रति रुग्ण आयुष्यभराचा सरासरी खर्च 2.1 मिलियन अमेरिकी डॉलर आहे, तर आयुष्यभराचा एकूण आर्थिक परिणाम 3.35 ट्रिलियन अमेरिकी डॉलरपेक्षाही अधिक आहे.
ग्लोबल अलायन्स फॉर क्रॉनिक डिसीजच्या मते, वर्ष 2021 मध्ये हृदय आणि रक्तवाहिन्यांच्या आजारांमुळे 2.05 कोटी लोकांचा मृत्यू झाला, जे जगभरात झालेल्या एकूण मृत्यूंच्या 32 टक्के आहे. हृदयरोगामुळे होणाऱ्या 85 टक्के मृत्यूंपैकी हार्ट अटॅक आणि स्ट्रोक ही प्रमुख कारणे आहेत. यापैकी 75 टक्क्यांहून अधिक मृत्यू कमी आणि मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये होतात. देशात दरवर्षी हृदय आणि हृदय-वाहिन्यांशी संबंधित आजारांमुळे जवळपास 28 - 31 लाख लोकांचा अकाली मृत्यू होतो. वर्ष 2024 मध्ये हृदयरोगामुळे झालेल्या एकूण मृत्यूंची संख्या 3,165,172 होती. भारतात हृदयविकाराच्या जवळपास 70 टक्के रुग्णांकडे आरोग्य विमा नाही आणि ते आर्थिक सुरक्षिततेपासून वंचित आहेत. या आजारामुळे जवळपास 32 टक्के रुग्ण आणि 36 टक्के कुटुंबांच्या मासिक उत्पन्नात मोठी घट होते. 17.7 टक्के कुटुंबांना वैद्यकीय खर्च भागवण्यासाठी अनिश्चित काळासाठी कर्ज घ्यावे लागते किंवा मालमत्ता विकावी लागते.
हृदय कमजोर करणाऱ्या गोष्टींपासून सदैव दूर राहा. कोणत्याही प्रकारचे व्यसन जीवघेणे ठरू शकते. वजन, उच्च रक्तदाब आणि मधुमेह नियंत्रणात ठेवा. पौष्टिक आहार घ्या. मानसिक ताणाकडे दुर्लक्ष करू नका, मानसिक आरोग्याची काळजी घ्या. आनंदी वातावरण निर्माण करा, समाधानी राहायला शिका. 8 तासांची पूर्ण झोप घ्या, दररोज व्यायाम करा, निरोगी छंदांना जोपासा. खोट्या दिखाव्यापासून दूर राहा. ज्यांना भावनांची कदर नाही, त्यांच्यापासून दूर राहा. लोकांकडून अपेक्षा ठेवू नका, आधुनिक जीवनशैलीचा त्याग करा. गोड पदार्थ, मसाला, मैदा, तेल, नमकीन, पॅकबंद खाद्यपदार्थ, कोल्ड्रिंक आणि अत्याधिक प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ शरीराचे नुकसान करतात. खाद्यपदार्थांची निवड चवीप्रमाणे नव्हे, तर त्यांच्या पोषणमूल्यांकडे पाहून करा.
प्लास्टिकपासून बनवलेल्या पिशव्या, भांडी आणि बाटल्यांचा वापर त्वरित बंद करा. खाद्यपदार्थांसाठी प्लास्टिकच्या वस्तूंचा वापर विषासमान आहे. नेहमी स्वच्छतेची काळजी घ्या. आधुनिक साधनसामग्रीवरील अवलंबित्व कमी करा. आळसाचा त्याग करा. सतत बसून राहण्याचे काम टाळा; शक्य नसेल तर थोडा ब्रेक घ्या. सामाजिक परोपकाराची जाणीव ठेवा. पर्यावरणाला नुकसान पोहोचवणाऱ्यांचा कडाडून विरोध करा, कारण निरोगी राहण्यासाठी सर्वप्रथम शुद्ध ऑक्सिजन, पौष्टिक आहार आणि स्वच्छ पाणी आवश्यक आहे, हे कधीही विसरू नका. जेव्हा कोणी प्रदूषण, भेसळखोरी, अस्वच्छता, झाडांची तोड, अतिक्रमण, घोंघाटा किंवा भ्रष्टाचार करतो, तेव्हा एक गोष्ट लक्षात ठेवा की तो अप्रत्यक्षपणे आपलाच जीव घेत आहे. कीटकांप्रमाणे आपले जीवन वाया घालवू नका. जीवन पुन्हा मिळत नाही; आरोग्य हीच खरी संपत्ती आहे.
लेखक – डॉ. प्रितम भि. गेडाम
(महाराष्ट्र शासनाद्वारे पुरस्कृत लेखक)
ईमेल आयडी – prit00786@gmail.com
